VIDEO: Čelični gigant koji je izgradio grad uz gratis lekciju o industrijalizaciji Zenice “Pogledajte kako izgleda Željezara i Zenica iz zraka”- Izgradnjom željezare u Zenici na jesen 1892. godine započela je nova epoha u razvoju grada i srednje Bosne. U vrijeme austrougarske uprave nad Bosnom i Hercegovinom, pod nazivom „Eisenwerk Zenica“, postavljeni su temelji industrijskog giganta koji će decenijama oblikovati ekonomski, demografski i urbanistički razvoj Zenice.
Željezara je osnovana kao kapitalna zadruga trojice industrijalaca Martina von Schmidta iz Wilhelmsburga, Hansa Johanna III von Pengga iz Thörla te češkog industrijalca Lea Bondyja iz Praga, koji su u projekat uložili 2,6 miliona austrijskih kruna. Zenica je izabrana zbog povoljnog geografskog položaja, blizine željezničke pruge, dostupnosti uglja te izuzetno niske poreske stope od tri posto na dobit, što je tada predstavljalo jednu od najnižih stopa u Austro Ugarskoj Monarhiji. Sirovina za proizvodnju dopremana je iz Vareša.
Do 1905. godine željezara je raspolagala sa dvije Siemens Martin peći podignute 1899. i 1901. godine, dok je treća, kapaciteta 50.000 tona čelika, izgrađena 1913. godine. Već 1912. dostignut je tadašnji maksimum proizvodnje od 38.583 tone sirovog čelika i 33.008 tona valjanih proizvoda. Isti nivo proizvodnje ponovljen je tek 1938. godine.
Industrijski rast donosio je i značajne profite. Dok je dobit 1900. godine iznosila 132.602 krune, osam godina kasnije porasla je na 1,3 miliona kruna. U narednih osam godina ukupna dobit dostigla je 3,8 miliona kruna, što je premašivalo početna ulaganja za 25 posto. Uoči Prvog svjetskog rata u željezari je radilo 737 radnika, među kojima 506 iz Bosne i Hercegovine, 146 iz Austrije, 75 iz Mađarske i deset iz drugih krajeva.
Nakon sloma Austro Ugarske i osnivanja Kraljevine SHS, a potom Kraljevine Jugoslavije, privredni razvoj stagnira, ali željezara ostaje ključni privredni subjekt. U međuratnom periodu dolazi do dokapitalizacije i modernizacije, uključujući izgradnju valjaonice i termocentrale 1937. godine. Pred početak Drugog svjetskog rata, sa oko 4.000 radnika, željezara postaje najveće preduzeće u Bosni i Hercegovini.
Nakon 1945. godine slijedi snažna industrijalizacija. Dogradnja završena 12. oktobra 1958. godine, kojoj je prisustvovao i predsjednik SFRJ Josip Broz Tito, označila je novu fazu razvoja. Izgrađena je treća visoka peć, a kapacitet proizvodnje povećan je sa 70.000 tona 1945. godine na 600.000 tona čelika godišnje.
U narednim decenijama željezara se dodatno modernizuje. Godine 1977. zapošljavala je 17.000 radnika, dok je 1987. zabilježena rekordna proizvodnja od 1,87 miliona tona čelika uz oko 24.000 zaposlenih. Time je Željezara Zenica postala jedna od najvećih u Evropi i apsolutni simbol grada.
Industrijski razvoj pratio je i snažan demografski rast. Zenica je 1948. godine imala 15.550 stanovnika, a ubrzo postaje urbano središte crne metalurgije u Jugoslaviji. Osnivaju se kulturne i obrazovne institucije, među njima Narodno kazalište 1950. godine, Metalurški fakultet 1961. te Metalurški institut. Grad dobija prepoznatljiv identitet radničkog i industrijskog centra.
Željezara nije bila samo privredni subjekt, već pokretač urbanizacije, izgradnje stambenih blokova, razvoja infrastrukture i komunalnog sistema. Uprkos epitetu sivog radničkog grada, upravo je čelik bio temelj ekonomskog i društvenog identiteta Zenice.
Snimci iz zraka danas svjedoče o monumentalnosti industrijskog kompleksa koji je više od jednog stoljeća oblikovao sudbinu grada. Željezara i Zenica i dalje stoje kao simbol rada, snage i historijskog razvoja jednog od najvažnijih industrijskih centara u Bosni i Hercegovini.
